Pisanje je proces. Zahtjeva vrijeme, strpljenje i istraživačku upornost. Iako se današnji mediji uglavnom zadovoljavaju vijestima i izvještajima sa događaja koje najčešće od donesenog materijala u redakciju sređuju urednici i objavljuju bez velikih pretenzija, dobar medijski tekst o događaju, ličnosti, instituciji, društvenom problemu je ono za šta će svaki medij rado odvojiti prostor i vrijeme.
Stoga je pravi novinarski izazov, recimo čak i avantura, napisati medijski korektan tekst.
Proces sadrži najmanje 5 faza:
(1) faza: ideja
– ideje se dobijaju na događajima, u kontaktu sa zanimljivim osobama, čitanjem vijesti iz drugih medija i posmatranjem života svuda oko nas.
(2) faza: prikupljanje podataka
-obavezno iz više raznih izvora, razgovarati sa više aktera, sa predstavnicima institucija koje su upletene ili zainteresovana strana, ukoliko je potrebno prikupiti dokumentaciju u arhivu o razvoju pojave u prostoru i vremenu, kao i sličnih pojava. Ako je riječ o osobi, razgovarati sa više različitih ljudi koji je poznaju, pronaći pisane tragove o djelatnosti osobe čiju aktivnost istražujete…
(3) faza: analiza podataka i plan načina njihove prezentacije
-analiza podrazumijeva određivanje hijerarhije podataka po vremenu, mjestu, značaju, ličnostima….;
– plan načina podrazumijeva određivanje novinarskog žanra (izvještaj, bilješka, komentar, reportaža, crtica) i shodno tome tip i broj citata, količina informacija okruženja (gde se sve dešava, u koje vrijeme…).
(4) faza: pravljenje skice
– prva verzija teksta u kojoj se određuje dužina teksta;
– citati (osobe koje će biti citirane);
– početak i kraj – vrlo je korisno prvo napisati efektan kraj pa se onda vratiti na početak tako ćete preduprijediti da tenzija teksta opadne na završetku;
– sačiniti redosljed podataka i hijerarhijski ih poređati, izdvojiti ključne podatke i posebno ih za sebe obilježiti;
– uvijek misliti o tome šta bi čitaoci/slušaoci željeli da znaju o toj pojavi/problemu/osobi;
– ton teksta mora da odgovara temi (strog, podučavajući, sentimentalan, arbitarski, osuđujući…) i da kod auditorijuma izazove emocije koje ste i sami imali kada ste za pojavu prvi put čuli;
– pisanje teksta je slično građenju kuće – važni su detalji, njihova organizacija i dovođenje u
vezu da bi priča bila stabilna, kao i upotreba odgovarajućeg vokabulara (jezički izbori).
(5) faza: pisanje konačne verzije novinskog teksta.
– Odredite ključne riječi i njihove sinonime (da se iste riječi prečesto ne bi pojavljivale u tekstu);
– Odredite strukturu teksta; postoje barem dvije mogučnosti
(a) “obrnuta piramida” – u prvom, ili prva dva-tri, pasosa sumiraju se najznačajnije činjenice (lid), a zatim dodaju fakta koja podržavaju navedeno;
(b) “blok sistem” slažu se “pitanja” i “odgovori” na njih na najlogičniji način u zavisnosti od teme (hronološki ili po važnosti), na svaki blok informacija nadovezuje se naredni neosetnim prelazima, blokovi se slažu kao kad se gradi kuća;
– Novinar treba da “vodi” svoje čitaoce/slušaoce kroz tekst (a) jezičkim izborima (tranzicionim sredstvima kao što su veznici i rečce: “i”,”ali”, “mada”, “još“, “naravno”, “sigurno”, “jasno”, “sledstveno rečenom”, “naravno”, “premda”, “nadalje”, “s jedne strane, s druge strane”, “istovremeno’, “ne podrazumeva se/podrazumeva se”); tu spadaju i veze između paragrafa – ne zaboravite da poslednja reč prethodnog i prva narednog pasosa na neki način treba da budu u vezi.
To tekstu daje čvrstinu strukture…). i (b) grafički/zvučno (novi pasos, crtica, podnaslov, uokvireno, podebljano, rečeno drugačijim tonom, naglašeno, uz veće ili manje pauze, slajdom, video insertom, grafičkim prikazom, tekstom preko slike – telopom).
Tim sredsvima novinari ukazuju auditorijumu na sve promjene smjera u tekstu, uvođenje novih ličnosti, mesta, promenu akcije, stajališta;
– ukoliko imate problem sa prvim pasusom, ako baš nikako ne možete da “otvorite” tekst, pregledajte ponovo plan, nešto sa njim nije u redu;
– vodite računa o emocionalnoj distanci, tekst treba kod medijske publike da izazove određene emocije ali ne i da odražava vaše u odnosu na temu;
– pošto je tekst gotov obavezno ga ostavite da malo “odstoji” (naravno ako za to imate vremena) barem dok popijete kafu;
– dajte dobronamjernom kolegi/koleginici da pročita tekst i zajednički razmotrite primjedbe, nedoumice, sugestije; ne morate ih prihvatiti, ali je bitno o njima razgovarati, možda vam bolji jezički izbor padne na pamet;
– revidirajte tekst, još jednom pregledajte plan i uporedite sa tekstom da biste videli da li ste sve važno uključili;
– još jednom pregledajte dužinu rečenica (skratite na dvadesetak reči) i doterajte tekst jezički.
Izbacite suvišna tranziciona sredstva (“i”, “ali”, “dok”, “nego”, “nasuprot tome”, “alijeve”, “međutinove”…), proverite da li je struktura teksta dovoljno čvrsta, ako nije i najbolji podaci sa terena neće vredeti ništa;
– na kraju dajte tekst uredniku i lektoru.
Naslov i najava
Naslov u novinama ima višestruku namjenu: da privuče čitaoca da se upusti u “avanturu” čitanja i promišljanja teksta, zatim da prokomentariše tekst, da doprinese grafičkom izgledu lista (tabloidi su zasnovani na naslovima), a često je naslov i ideološki komentar događaja (cilj mu je persuazivno / ubjeđivačko djelovanje na čitaoce).
Naslov u novinama može da bude jednostavan i složen. Jednostavan sadrži samo naslov u užem smislu reči. Složeni naslov sadrži 3 elementa: nadnaslov, naslov i podnaslov.
Elementi složenog naslova
Nadnaslov je ekliktičan i često čitaoce upujuće o novinarskom žanru (Izjava ministra za brigu o porodici; Dosije Politike, Feljton); češće je sažetak teksta (Savezni ministar za inostrane poslove u poseti Grčkoj); ili je reč o nekoj stalnoj rubrici (Ličnost u žiži).
Nadnaslov nekada vremenski određuje događaj (Juče u Beogradu, Ove jeseni u Beogradu), ili mesto (Iz opštinskog suda u Pirotu); može takođe da apostrofira dužinu teksta (Ukratko, Telegrafski).
Naslov – treba da zadovolji informativnost, ekspresivnost i ekonomičnost. Prirodno slijedi iz nadnaslova (može da bude i sam), grafički je istaknutiji (veličinom i oblikom slova) i izražava intrigu (“Šok u Beloj kući”; “Bil Klinton želeo sina sa Monikom Levinski”; “Propadosmo”). Svi novinarski kodeksi sadrže odredbu da u naslov može da se istakne samo ono što jeste sadržina teksta.
Tabloidi najčešće krše ovu odredbu pa u naslov, senzacionalizma radi, izvuku nešto sasvim sporedno, ali efektno, iz događaja ili o ličnosti, da bi time privukli pažnju čitalaca.
Naslovi mogu biti (a) informativni; i (b) ekspresivni.
U našoj medijskoj praksi informativni naslovi su češći u dnevnim informativnim izdanjima.
Informativni naslovi češće nemaju nadnaslov i podnaslov jer sami ispunjavaju sve potrebe.
Ekspresivni naslov pokazuju veći stepen zavisnosti od nadnaslova i podnaslova.
Na informativnost naslova utiče upotreba/neupotreba pravopisnih znakova, red reči, redukcija (izostavljanje) rečeničnih djelova, upotreba konstrukcija koje se ne mogu dvoznačno odrediti, standardnih morfoloških sredstava, izbor leksike i način.
Navodinici se u naslovu moraju stavljati ako riječ kojom je obležen naziv neke fabrike ili sportskog odnosno kulturno-umjetničkog društva istovremeno označava i neki drugi pojam.
Oslovljavanje osoba. Ukoliko su izrazito poznate može samo ime i prezime ili samo prezime bez navođenja užih. Ukoliko je osoba manje poznata javnosti, navodi se obavezno uža.
Oslovljavanje samo ličnim imenom je rijetko i ne preporučuje se osim ako je lično ime na primjer dio naziva kao “Vukov sabor” ili je u pitanju priča o “običnom čoveku”: “Kako to Dule postiže”.
Podnaslov sadrži sažetak cijelog teksta, ima nekoliko fleševa uglavnom odvojenih crticom (-).
Najava u elektronskim medijima
Najava u elektronskim medijima, posebno na radiju, za razliku od novina ne pravi se za vijesti već samo za autorske rubrike. Dakle najavom se auditorijumu prije svega daje do znanja ko je autor priloga koji slijedi (bez obzira na novinarski žanr o kojem je riječ).
Najava može biti koncipirana na nekoliko načina. Dva su osnovna:
(a) u fokusu je događaj;
(b) u fokusu je ličnost.
U fokusu događaj:
- ističe događaj u cjelini
- ističe najznačajniji segment događaja
